📚

ایران‌شهر در آستانه غروب: میراث هرمزد-آذر

Eranshahr at the Verge of Sunset: The Legacy of Hormuzd-Azar

این کتاب جهان شامل جزئیات دقیق از آخرین سال‌های امپراتوری ساسانی، نظام‌های نجومی باستانی، شخصیت‌های کلیدی و مکان‌های مقدس تیسفون است که از دیدگاه هرمزد-آذر، اخترگوی بزرگ، روایت می‌شود.

📖 17 エントリ0 ダウンロード0 閲覧

Entries

ایران‌شهر, ساسانیان, امپراتوری

ایران‌شهر، در باور هرمزد-آذر و مردمان عصر ساسانی، تنها یک قلمرو جغرافیایی نیست، بلکه ناف جهان و مقدس‌ترین بخش زمین است که تحت پاسبانی اهورامزدا قرار دارد. از کوه‌های سر به فلک کشیده قفقاز در شمال تا آب‌های گرم خلیج پارس در جنوب، و از رودخانه عظیم سند در شرق تا دجله و فرات در غرب، این سرزمین پهناور خانه‌ی تمدنی است که خود را وارث شکوه کیانیان می‌داند. در این دوران، ایران‌شهر به چهار بخش یا «کست» تقسیم شده است: «اپاختر» (شمال)، «خوراسان» (شرق)، «نیمروز» (جنوب) و «خوروران» (غرب). هر یک از این بخش‌ها تحت فرمانروایی یک «سپاهبد» قرار دارد که وظیفه پاسداری از مرزها در برابر ترکان، رومیان و قبایل بیابان‌گرد را بر عهده دارد. مرکزیت این جهان، شهر باشکوه تیسفون است؛ جایی که کاخ سفید ساسانی با طاق کسریٰ، نماد قدرت و عدالت شاهنشاه، بر کناره دجله می‌درخشد. هرمزد-آذر معتقد است که جغرافیای ایران‌شهر بازتابی از صورت‌های فلکی است و هر ایالت با یکی از دوازده برج فلکی پیوندی مینوی دارد. اما اکنون، در این سال‌های پایانی، مرزها لرزان شده‌اند. بادهای ناموافق از سوی هامون‌های خشک می‌وزند و سایه‌ی لشکریان بیگانه بر دشت‌های حاصل‌خیز خوزستان سنگینی می‌کند. نظام طبقاتی جامعه که شامل موبدان، ارتشتاران، دبیران و واستریوشان (کشاورزان) است، دچار تزلزل شده و شکاف میان اشراف و توده‌ی مردم عمیق‌تر گشته است. هرمزد-آذر در زیج خود می‌بیند که چگونه پیوندهای میان این طبقات، که زمانی مانند ستون‌های یک خیمه استوار بودند، در حال گسستن است. او ایران‌شهر را به مثابه درختی کهن‌سال توصیف می‌کند که ریشه‌هایش در اعماق تاریخ فرو رفته، اما شاخ و برگش زیر بار سنگین مالیات‌های جنگی و خیانت‌های داخلی در حال خشکیدن است. با این حال، در نگاه او، حتی اگر خاک ایران‌شهر به دست بیگانگان افتد، «بوی ایران» در کلمات، سرودها و دانش اخترشناسی باقی خواهد ماند. این سرزمین در این برهه از زمان، آمیزه‌ای است از شکوه خیره‌کننده درباری و فقر فزاینده روستایی، از آتشکده‌های همیشه روشن و قصرهای نیمه‌ویران که همگی منتظر یک دگرگونی عظیم کیهانی هستند.

هرمزد-آذر, اخترگو, موبد

هرمزد-آذر، که نامش ترکیبی از نام والاترین ایزد و آتش مقدس است، پیرترین و محترم‌ترین اخترشناس دربار ساسانی است. او که اکنون در دهه‌ی نهم زندگی خود به سر می‌برد، شاهد برآمدن و فرو افتادن چندین پادشاه بوده است. چهره‌ی او همچون پوست‌های پوستی قدیمی، پر از خطوط و چین‌هایی است که گویی هر کدام نقشه‌ای از یک مسیر ستاره‌ای هستند. ریش بلند و سپیدش تا کمر می‌رسد و چشمان نافذش، با وجود کهولت سن، هنوز هم کوچک‌ترین حرکت سیارات را در شب‌های بی‌ابر تیسفون شکار می‌کنند. او در خاندانی از مغان بزرگ زاده شده که نسل در نسل نگهبان دانش باستانی بابل و پارس بوده‌اند. هرمزد-آذر تنها یک منجم نیست، بلکه او را یک «پزشک روح» و «رازدار شاهنشاهان» می‌دانند. او در بالاترین طبقه رصدخانه سلطنتی زندگی می‌کند، جایی که بوی همیشگی صندل، عود و روغن‌های گیاهی برای نگاهداری اسطرلاب‌ها در فضا پیچیده است. لباس او همیشه از کتان سپید و پاکیزه است و بر میانش کستی (کشتی) مقدسی بسته که نشان از پایبندی او به آیین زرتشت دارد. لحن سخن گفتن او آرام، شمرده و آکنده از استعاره‌های نجومی است؛ او هیچ‌گاه به سؤالی پاسخ مستقیم نمی‌دهد، مگر آنکه ابتدا جایگاه ماه را در خانه‌های دوازده‌گانه بررسی کرده باشد. هرمزد-آذر به دلیل صداقت بی‌رحمانه‌اش مشهور است؛ او تنها کسی بود که به خسروپرویز هشدار داد که غرور بیش از حد، فرّ ایزدی را از او دور خواهد کرد. او معتقد است که رسالتش حفظ مشعل دانش در تاریک‌ترین شب‌های تاریخ ایران است. او نه از مرگ می‌هراسد و نه از سقوط امپراتوری، زیرا نگاه او به زمان، نگاهی «زروانی» است؛ او معتقد است که هر دوری (سیکل) باید به پایان برسد تا دوری نو آغاز گردد. در تنهایی‌اش، او به زبان اوستایی کهن زمزمه می‌کند و با ستارگان به گونه‌ای سخن می‌گوید که گویی دوستان دیرین او هستند. برای او، هر ستاره یک فروهر (روح محافظ) است که داستانی از سرنوشت انسان‌ها را در سینه دارد.

رصدخانه, تیسفون, برج

رصدخانه سلطنتی تیسفون، که بر فراز یکی از بلندترین بخش‌های ارگ حکومتی بنا شده، شاهکاری از معماری و مهندسی ساسانی است. این برج استوانه‌ای شکل از آجرهای پخته‌ی بزرگ ساخته شده و با گچ‌بری‌های ظریفی که صور فلکی را به تصویر می‌کشند، تزیین شده است. برای رسیدن به اتاق اصلی هرمزد-آذر، باید از پلکانی مارپیچ و باریک عبور کرد که دیوارهایش با نقاشی‌هایی از ایزدان تیر (عطارد) و ناهید (زهره) پوشیده شده است. در طبقه فوقانی، تالاری وسیع با سقفی گنبدی قرار دارد که در مرکز آن شکافی دقیق برای رصد گذر ستارگان تعبیه شده است. کف تالار با سنگ‌های مرمر سیاه و سفید فرش شده که نقش یک زیج بزرگ را ایفا می‌کنند. در گوشه و کنار تالار، قفسه‌های چوبی سنگینی قرار دارند که هزاران طومار پوستی، نقشه‌های آسمانی و کتاب‌های ترجمه شده از یونانی و هندی را در خود جای داده‌اند. ابزارهای برنجی، اسطرلاب‌های حلقوی، ساعت‌های آبی و شنی در جای‌جای اتاق دیده می‌شوند که در نور لرزان شمع‌های مومی، سایه‌هایی وهم‌انگیز بر دیوارها می‌اندازند. پنجره‌های طاق‌دار رصدخانه منظره‌ای بی‌نظیر از تیسفون را ارائه می‌دهند: از یک سو کاخ سفید و ایوان مدائن که در زیر نور ماه همچون کوهی نقره‌ای می‌درخشد، و از سوی دیگر رود دجله که همچون ماری سیاه در میان نخلستان‌ها می‌خزد. هوای داخل رصدخانه همیشه چند درجه خنک‌تر از بیرون است و صدای مداوم چرخ‌دنده‌های ساعت‌های مکانیکی، ضرب‌آهنگی یکنواخت به فضا می‌بخشد. این مکان برای هرمزد-آذر، پناهگاهی است از هیاهوی سیاست و جنگ؛ جایی که او می‌تواند در آرامش با ابدیت گفتگو کند. گفته می‌شود که در زیر پی‌های این برج، لوح‌هایی از زمان شاپور اول دفن شده که پیش‌گویی‌های مربوط به پایان هزاره‌ی زرتشت بر آن‌ها نقش بسته است. رصدخانه نه تنها مرکز دانش، بلکه کانون معنویت است، جایی که علم و ایمان در جستجوی حقیقت کیهانی به هم می‌رسند.

چشم آناهیتا, اسطرلاب, آثار باستانی

«چشم آناهیتا» نام بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین اسطرلابی است که تاکنون به دست بشر ساخته شده است. این ابزار که بدنه اصلی آن از مفرغ صیقل‌خورده و طلاکاری شده ساخته شده، قطری بیش از یک متر دارد و بر روی پایه‌ای استوار از سنگ لاجورد قرار گرفته است. طبق روایات، ساخت این اسطرلاب در زمان اردشیر بابکان آغاز شد و در دوران انوشیروان عادل توسط هنرمندان و دانشمندان بزرگ به کمال رسید. نام آن از ایزدبانوی آب‌ها و باروری، آناهیتا، گرفته شده است، زیرا اعتقاد بر این است که این ابزار می‌تواند جریان‌های پنهان سرنوشت را همچون جریان آب ردیابی کند. بر روی صفحات متعدد این اسطرلاب، موقعیت بیش از هزار ستاره ثابت و مسیر حرکت پنج سیاره‌ی شناخته شده (اپختران) با دقت حیرت‌آوری حک شده است. در مرکز آن، یاقوتی سرخ کار گذاشته شده که در هنگام اعتدال بهاری، نور خورشید را مستقیماً به سمت نقشه‌ی ایران‌شهر منعکس می‌کند. هرمزد-آذر از این ابزار برای محاسبه «تحویل سال»، تعیین زمان دقیق تاج‌گذاری‌ها و مهم‌تر از همه، پیش‌گویی بلایای طبیعی و تغییرات سیاسی استفاده می‌کند. کار با چشم آناهیتا نیازمند دانشی عمیق در ریاضیات و هندسه است؛ هرمزد-آذر ساعت‌ها وقت صرف تنظیم حلقه‌های تودرتوی آن می‌کند تا کوچک‌ترین انحراف در مدار «بهرام» (مریخ) را بسنجد، چرا که انحراف این سیاره نشانه‌ای از خون‌ریزی و جنگ در مرزهاست. لمس کردن فلز سرد و حکاکی‌شده‌ی این اسطرلاب برای هرمزد-آذر حسی از اتصال به گذشتگان را به همراه دارد. او معتقد است که این ابزار دارای روحی است که تنها با کسانی سخن می‌گوید که قلبی پاک و ذهنی روشن داشته باشند. در شب‌هایی که آسمان تیسفون غبارآلود است، چشم آناهیتا تنها راهنمای او برای دیدن نادیدنی‌هاست. این اسطرلاب نه تنها یک ابزار علمی، بلکه نمادی از اقتدار علمی ساسانیان است که در برابر تاریکی جهل ایستاده است.

تاریخ, زوال, ساسانیان

دوران شکوه ساسانی که با فتوحات عظیم خسروپرویز و رسیدن مرزهای ایران به دروازه‌های قسطنطنیه و نیل به اوج خود رسیده بود، اکنون جای خود را به دورانی از خستگی، هرج‌ومرج و فروپاشی تدریجی داده است. هرمزد-آذر این زوال را نه صرفاً به دلیل شکست‌های نظامی در نبردهایی چون «ذوقار» یا نبردهای با هراکلیوس، بلکه به عنوان یک فرسودگی درونی توصیف می‌کند. پس از مرگ خسروپرویز، تخت پادشاهی تیسفون شاهد آمد و شد سریع پادشاهان و ملکه هایی بود که هر کدام تنها چند ماه دوام می‌آوردند. این بی‌ثباتی سیاسی، ستون‌های اداری کشور را سست کرد. ارتش که زمانی شکست‌ناپذیر می‌نمود، در اثر جنگ‌های طولانی با بیزانس رمق خود را از دست داده و سرداران بزرگ به جای اتحاد، در پی کسب قدرت برای خویش هستند. در همین حال، در اعماق بیابان‌های جنوب غربی، نیرویی نوظهور در حال شکل‌گیری است که موبدان و درباریان آن را جدی نگرفته‌اند، اما هرمزد-آذر در حرکات ستارگان، برخاستن توفانی از شن را می‌بیند که تمام شکوه تیسفون را در بر خواهد گرفت. او در یادداشت‌های خود می‌نویسد که «فرّ ایزدی» از خاندان ساسان رخت بربسته است، زیرا عدالت که پایه و اساس حکومت بود، جای خود را به ظلم و تجمل‌گرایی افراطی داده است. مردم عادی زیر بار سنگین خراج‌ها کمر خم کرده‌اند و بسیاری به آیین‌های معترضانه همچون مزدکیان (که اگرچه سرکوب شدند اما تفکرشان باقی ماند) یا ادیان دیگر گرایش پیدا کرده‌اند. هرمزد-آذر سقوط را یک ضرورت کیهانی می‌بیند؛ مانند پاییزی که باید بیاید تا زمین برای بهاری دیگر آماده شود. او به یاد می‌آورد که چگونه در زمان انوشیروان، خرد بر دربار حاکم بود و اکنون چگونه نادانی و تملق جای آن را گرفته است. این پیش‌زمینه تاریخی، فضایی آکنده از بیم و امید، نوستالژی برای گذشته‌ای باشکوه و وحشت از آینده‌ای نامعلوم را در دنیای هرمزد-آذر ایجاد کرده است.

اخترشناسی, پیش‌گویی, زیج

نظام اخترشناسی که هرمزد-آذر از آن پیروی می‌کند، ترکیبی پیچیده از ریاضیات بابلی، هندسه یونانی و اسطوره‌شناسی زرتشتی است. در این نظام، آسمان به دوازده بخش یا «برج» تقسیم می‌شود: از بره (حمل) که نشانه آغاز بهار و حیات است، تا ماهی (حوت) که پایان دوره را نشان می‌دهد. هر انسان و هر کشوری دارای یک «طالع» است که بر اساس وضعیت ستارگان در لحظه تولد یا تاسیس تعیین می‌شود. هرمزد-آذر معتقد است که هفت سیاره که آن‌ها را «اپختران» می‌نامد (خورشید، ماه، تیر، ناهید، بهرام، هورمزد و کیوان)، کارگزاران سرنوشت هستند. برای مثال، «هورمزد» (مشتری) نماد سعادت، پادشاهی و خرد است و هرگاه در موضع قدرت باشد، صلح و فراوانی به همراه می‌آورد. در مقابل، «کیوان» (زحل) نماد سختی، پیری و محدودیت است. هرمزد-آذر با استفاده از جداول نجومی دقیق که «زیج» نامیده می‌شوند، حرکات این اجرام را پیش‌بینی می‌کند. او همچنین به «قران» یا پیوستن دو سیاره بزرگ (مانند هورمزد و کیوان) اهمیت زیادی می‌دهد، زیرا این اتفاق هر بیست سال یک بار رخ داده و تغییرات بزرگی در سلسله‌های پادشاهی ایجاد می‌کند. اما هنر واقعی هرمزد-آذر در تفسیر این داده‌هاست. او می‌گوید: «ستارگان راه را نشان می‌دهند، اما انسان است که در آن گام برمی‌دارد.» او از اصطلاحاتی چون «اوج» (بالاترین نقطه مدار) و «حضیض» (پایین‌ترین نقطه) برای توصیف وضعیت روحی شاهنشاهان استفاده می‌کند. در دنیای او، نجوم تنها یک علم نیست، بلکه زبانی است که خالق با آن با مخلوقاتش سخن می‌گوید. او برای انجام هر پیش‌گویی، ابتدا غسل می‌کند، دعاهای خاصی را زمزمه می‌کند و سپس با تمرکزی مثال‌زدنی به عدسی‌های اسطرلاب چشم می‌دوزد. او معتقد است که حتی کوچک‌ترین شهاب‌سنگ که در آسمان می‌سوزد، حامل پیامی از دنیای مینوی برای ساکنان دنیای گیتی است.

یزدگرد سوم, شاهنشاه, آخرین پادشاه

یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، در نظر هرمزد-آذر جوانی است که باری بسیار سنگین‌تر از توانش بر شانه‌های او نهاده شده است. او که در گیرودار جنگ‌های داخلی و پس از کشته شدن بسیاری از مدعیان سلطنت، از استخر پارس به تیسفون آورده شد تا تاج بر سر بگذارد، نمادی از مظلومیت یک امپراتوری در حال سقوط است. هرمزد-آذر به یاد می‌آورد که در روز تاج‌گذاری یزدگرد، ستاره‌ی اقبال او را در وضعیت «هبوط» دید، اما برای ناامید نکردن این جوان، تنها از لزوم پایداری سخن گفت. یزدگرد دارای چهره‌ای نجیب اما غمگین است؛ چشمانی درشت که گویی همیشه در جستجوی راهی برای نجات هستند. او به هرمزد-آذر به دیده‌ی یک پدر معنوی می‌نگرد و بارها در دل شب به رصدخانه می‌آید تا از او بپرسد: «آیا راهی برای بازگرداندن شکوه پدرانم هست؟» هرمزد-آذر می‌بیند که یزدگرد بر خلاف خسروپرویز، انسانی متواضع و دین‌دار است، اما او در زمانی به پادشاهی رسیده که خزانه خالی، سپاه متفرق و دشمنان از هر سو هجوم آورده‌اند. رابطه میان این دو، آمیزه‌ای از احترام متقابل و اندوهی مشترک است. هرمزد-آذر سعی می‌کند به او بیاموزد که شکوه یک پادشاه تنها به وسعت قلمرو او نیست، بلکه به ماندگاری نام نیکی است که از خود به جا می‌گذارد. یزدگرد اغلب در جلسات شورا، میان نظرات متضاد سردارانی چون رستم فرخزاد و فیروزان سرگردان است و تنها در رصدخانه است که احساس آرامش می‌کند. هرمزد-آذر در خلوت خود برای یزدگرد می‌گرید، زیرا می‌داند که تقدیر این جوان، آوارگی در کوه‌ها و بیابان‌های شرق ایران است. او یزدگرد را به «شمعی در برابر توفان» تشبیه می‌کند؛ شمعی که اگرچه نوری زیبا دارد، اما توان ایستادگی در برابر تندباد حوادث را نخواهد داشت.

تیسفون, مدائن, پایتخت

تیسفون، که اعراب آن را «مدائن» (شهرها) می‌نامند، مجموعه‌ای از هفت شهر متصل به هم است که در دو سوی رود دجله بنا شده‌اند. این شهر بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین کلان‌شهر جهان در آن عصر است. قلب شهر، «اسپانبَر» نام دارد که کاخ سفید ساسانی و طاق عظیم کسریٰ در آن واقع شده است؛ طاقی که بلندترین تاق ضربی آجری جهان است و بدون هیچ ستونی، عظمت هنر مهندسی پارسی را به رخ می‌کشد. هرمزد-آذر از بالای رصدخانه خود، تیسفون را همچون فرشی هزاررنگ می‌بیند که از نخلستان‌های سبز، بازارهای پرهیاهو، آتشکده‌های پرنور و باغ‌های وسیع (پردیس‌ها) تشکیل شده است. در بازارهای تیسفون، کالاهایی از جاده ابریشم چین، ادویه‌های هند، بخورات عربستان و شیشه‌های رومی یافت می‌شود. صدای زنگ کاروان‌ها، غریو قایق‌رانان دجله و نوای بربط نوازندگان در کوچه‌های شهر در هم می‌آمیزد. اما تیسفون در این سال‌ها، چهره‌ای دوگانه دارد. در کنار جلال درباری، محله‌های فقیرنشینی وجود دارد که بیماری و گرسنگی در آن‌ها بیداد می‌کند. دیوارهای شهر که زمانی نفوذناپذیر می‌نمودند، اکنون در برخی جاها نیاز به مرمت دارند. هرمزد-آذر می‌داند که تیسفون نه تنها مرکز قدرت، بلکه مخزن دانش باستان است؛ کتابخانه‌هایی که آثار پهلوی، سریانی و یونانی را در خود جای داده‌اند. او هر بار که به افق می‌نگرد، نگران روزی است که این شهر زیبا طعمه حریق شود. برای او، تیسفون نماد «گیتی» (دنیای مادی) است که در زیباترین شکل خود به تجلی درآمده، اما همچون تمام پدیده‌های مادی، محکوم به زوال است. رود دجله که از میان شهر می‌گذرد، برای هرمزد-آذر نماد گذر زمان است؛ رودی که شاهد صعود و سقوط بابل، آشور و اکنون ساسانیان است و همچنان به راه خود ادامه می‌دهد بدون آنکه به رنج‌های آدمیان اعتنا کند.

کیهان‌شناسی, زرتشتی, اهورامزدا

در جهان‌بینی هرمزد-آذر، کیهان صحنه‌ی نبردی ازلی و ابدی میان دو نیروی متضاد است: «سپنتامینو» (خرد مقدس) و «انگره‌مینو» (اهریمن). این نبرد که دوازده هزار سال به طول می‌انجامد، در تمام سطوح هستی جریان دارد؛ از بزرگ‌ترین کهکشان‌ها تا کوچک‌ترین افکار انسان. هرمزد-آذر معتقد است که ستارگان ثابت، سربازان اهورامزدا هستند که در برج‌های دوازده‌گانه مستقر شده‌اند تا از مرزهای نور پاسداری کنند، در حالی که سیارات (اپختران) به دلیل حرکت‌های نامنظم و گاه بازگشتی خود، موجوداتی مشکوک تلقی می‌شوند که ممکن است تحت تأثیر نیروهای تاریکی باشند. او وظیفه خود را تماشای این نبرد کیهانی و فهمیدن این موضوع می‌داند که در هر لحظه، کفه ترازو به کدام سو سنگینی می‌کند. مفهوم «اشا» (نظم و حقیقت ایزدی) هسته مرکزی این کیهان‌شناسی است. هرمزد-آذر می‌گوید هرگاه در زمین بی‌عدالتی و دروغ رواج یابد، پیوند میان زمین و آسمان گسسته می‌شود و «اشا» آسیب می‌بیند. او سقوط ساسانیان را نتیجه‌ی نفوذ اهریمن در قلب‌های دولتمردان و دور شدن آن‌ها از مسیر «اشا» می‌داند. در این سیستم فکری، زمان به سه دوره تقسیم می‌شود: «بندش» (آفرینش)، «گمیزش» (آمیختگی خیر و شر) و «ویزارش» (جدایی نهایی و پیروزی نور). هرمزد-آذر معتقد است که ایران‌شهر در اواخر دوره گمیزش قرار دارد، جایی که تاریکی به اوج خود رسیده است تا در نهایت، نوسازی بزرگ (فرشگرد) رخ دهد. این نگاه فلسفی به او اجازه می‌دهد تا با آرامش با فجایع روبرو شود، زیرا می‌داند که حتی ویرانی تیسفون، بخشی از طرحی بزرگ‌تر برای پاکسازی جهان از پلیدی است. او در مراسم مذهبی، با زمزمه کردن «یسنا»، سعی می‌کند قدرت ستارگان نیک‌خواه را تقویت کند و اثرات نحس سیاراتی چون کیوان را خنثی نماید.

زیج شهریار, کتاب نجومی, جداول

«زیج شهریار» یا «زیج شاه» مهم‌ترین مرجع علمی هرمزد-آذر و گران‌بها‌ترین دارایی رصدخانه است. این کتاب شامل مجموعه‌ای از جداول نجومی است که با دقت وسواس‌گونه‌ای طی قرن‌ها توسط منجمان دربار ساسانی گردآوری و اصلاح شده است. صفحات آن از پوست آهو ساخته شده و با مرکبی سیاه و ماندگار که از دوده و صمغ مخصوص تهیه شده، نوشته شده است. در این زیج، طول و عرض جغرافیایی شهرهای مهم، حرکات خورشید و ماه، و زمان دقیق خسوف و کسوف تا صد سال آینده محاسبه شده است. هرمزد-آذر هر شب پس از رصد ستارگان، یافته‌های جدید خود را با داده‌های زیج مقایسه می‌کند. او معتقد است که زیج شهریار، روحِ نظمِ ساسانی است که در قالب اعداد تجلی یافته است. این کتاب نه تنها برای نجوم، بلکه برای تعیین تقویم رسمی کشور و زمان برگزاری جشن‌های مقدسی چون نوروز، مهرگان و سده به کار می‌رود. بخشی از این زیج به «احکام نجومی» اختصاص دارد؛ فصلی که در آن توضیح داده شده هر ترکیب ستاره‌ای چه تأثیری بر خلق و خوی پادشاه یا وضعیت محصول گندم خواهد داشت. هرمزد-آذر نگران است که در صورت سقوط تیسفون، این گنجینه دانش به دست کسانی بیفتد که قدر آن را نمی‌دانند یا آن را نابود می‌کنند. او به طور پنهانی در حال تهیه نسخه‌هایی کوچک‌تر و رمزنگاری شده از زیج است تا آن‌ها را به آتشکده‌های دوردست در موبدستان یا خراسان بفرستد. برای او، این اعداد و ارقام، پیوندی میان عقل بشری و هندسه‌ی الهی هستند. او می‌گوید: «پادشاهان می‌روند، اما زیج شهریار باقی می‌ماند، زیرا حقیقتِ ستارگان تغییرناپذیر است.» این کتاب در واقع وصیت‌نامه علمی تمدن ساسانی است که هرمزد-آذر با جان و دل از آن محافظت می‌کند.

فرّ ایزدی, خره, مشروعیت

«فرّ ایزدی» یا «خُوَرنَه»، مفهومی کلیدی در تفکر هرمزد-آذر و ساختار قدرت ساسانی است. فرّ، شکوهی مینوی و نوری الهی است که از سوی اهورامزدا به پادشاهان و پهلوانان شایسته بخشیده می‌شود تا به وسیله آن بر جهان فرمان برانند و عدالت را برقرار کنند. هرمزد-آذر معتقد است که فرّ به صورت هاله‌ای از نور پیرامون سر پادشاه دیده می‌شود، هرچند تنها چشمان تیزبین و پاک می‌توانند آن را درک کنند. او در زیج‌های خود، پیوندی میان وضعیت ستارگان و حضور یا غیبت فرّ می‌بیند. هنگامی که پادشاهی از مسیر دادگری منحرف شود، دروغ بگوید یا به مردم ستم کند، فرّ از او جدا می‌شود. هرمزد-آذر با اندوه مشاهده کرده است که چگونه فرّ از خسروپرویز گریخت و به شکل پرنده‌ای (وارغنه) به آسمان‌ها بازگشت. او اکنون در چهره یزدگرد سوم، نوری ضعیف اما پاک از فرّ را می‌بیند که همچون آخرین شعله‌های یک آتش رو به خاموشی، لرزان است. جدایی فرّ از پادشاه، نشانه‌ی حتمی سقوط او و آغاز هرج‌ومرج در کشور است. هرمزد-آذر به مراجعان خود می‌گوید که فرّ تنها متعلق به شاهان نیست؛ هر انسانی می‌تواند «فرّ شخصی» خود را با انجام کارهای نیک و پیروی از «پندار، گفتار و کردار نیک» به دست آورد. اما فرّ کیانی، که مخصوص پادشاهان ایران است، مسئولیت سنگینی بر عهده دارد: حفظ تعادل میان نیروهای کیهانی در زمین. در این سال‌های آخر، هرمزد-آذر در رؤیاهای خود می‌بیند که فرّ ایران‌شهر در حال کوچ کردن به سوی شرق است، جایی که شاید قرن‌ها بعد در کالبدی دیگر تجلی یابد. برای او، فرّ نماد جاودانگی هویت ایرانی است که از کالبد فیزیکی امپراتوری فراتر می‌رود.

مغان, موبدان, روحانیت

طبقه موبدان و مغان، ستون مذهبی و قضایی امپراتوری ساسانی را تشکیل می‌دهند. هرمزد-آذر خود عضوی از این طبقه است، اما او نسبت به بسیاری از هم‌صنفان خود رویکردی انتقادی دارد. موبدان بزرگ (موبدان موبد) در تیسفون قدرتی معادل شاهنشاه دارند؛ آن‌ها مسئول نگهداری آتش‌های مقدس، اجرای مراسم‌های آیانی، قضاوت در دادگاه‌ها و نظارت بر آموزش هستند. در این اواخر، هرمزد-آذر می‌بیند که بسیاری از موبدان بیش از آنکه به فکر معنویت و پاکی باشند، درگیر جمع‌آوری ثروت و دخالت در دسیسه‌های درباری شده‌اند. این فساد درونی، از نظر او، یکی از دلایل اصلی خشم ستارگان است. با این حال، در میان آن‌ها هنوز هم مردانی پاک‌نهاد وجود دارند که در آتشکده‌های دورافتاده به عبادت و مطالعه مشغولند. هرمزد-آذر با این دسته از مغان مکاتبه دارد و دانش نجومی خود را با آن‌ها به اشتراک می‌گذارد. سلسله مراتب روحانیت شامل «هیربدان» (آموزگاران)، «موبدان» (پیشوایان) و «دستوران» (قانون‌گذاران) است. لباس آن‌ها همیشه سپید است و پنام (دهان‌بند) بر صورت می‌بندند تا نفس آن‌ها آتش مقدس را آلوده نکند. هرمزد-آذر معتقد است که وظیفه واقعی یک مغ، میانجی‌گری میان دنیای مادی و مینوی است، نه انباشت قدرت. او اغلب با موبد موبد دربار بر سر تفسیر پیش‌گویی‌ها اختلاف نظر دارد؛ در حالی که موبد رسمی سعی می‌کند پیش‌گویی‌ها را به نفع سیاست‌های روز تفسیر کند، هرمزد-آذر بر حقیقت تلخی که در ستارگان می‌بیند پافشاری می‌کند. او می‌داند که با سقوط امپراتوری، این طبقه بیشترین ضربه را خواهد خورد، اما امیدوار است که جوهره‌ی آیین زرتشت در دل‌های مردم باقی بماند، حتی اگر آتشکده‌های بزرگ خاموش شوند.

قران بزرگ, پیش‌گویی, تغییر دوران

«قران بزرگ» به نزدیکی ظاهری دو سیاره‌ی هورمزد (مشتری) و کیوان (زحل) در یک برج فلکی گفته می‌شود که هر ۸۰۰ سال یک بار در یک مثلث فلکی خاص تکرار می‌گردد. هرمزد-آذر سال‌هاست که با استفاده از «چشم آناهیتا» وقوع این حادثه را محاسبه کرده است. در محاسبات او، این قران در برج «خرچنگ» (سرطان) رخ می‌دهد، که برجی آبی و متغیر است. در سنت اخترشناسی ساسانی، این واقعه نشان‌دهنده پایان یک «هزاره» و آغاز هزاره‌ای نو است که با جابجایی قدرت از یک ملت به ملت دیگر همراه خواهد بود. هرمزد-آذر در شب وقوع این قران، در حالی که لرزه بر اندام داشت، مشاهده کرد که چگونه نور سرد کیوان بر شکوه هورمزد سایه افکند. او این را نشانه‌ای از غلبه‌ی سختی و فقر بر پادشاهی و ثروت تعبیر کرد. این واقعه برای او به معنای آن است که نظم قدیمی جهان در حال فروریختن است و هیچ نیروی انسانی، حتی سپاه جاویدان ساسانی، نمی‌تواند جلوی این چرخش چرخ فلک را بگیرد. او در یادداشت‌های محرمانه خود نوشت: «ستارگان حکم به کوچ داده‌اند؛ شاهنشاهی از تیسفون رخت برمی‌بندد و در جایی دیگر، در میان مردمی که ما آن‌ها را ناچیز می‌شمردیم، طلوع می‌کند.» این پیش‌گویی چنان خطرناک بود که او آن را حتی به یزدگرد هم نگفت. قران بزرگ برای هرمزد-آذر، لحظه‌ای از حقیقت مطلق بود؛ زمانی که زمانِ خطیِ پادشاهان با زمانِ دایره‌ایِ کیهان تلاقی می‌کند. او معتقد است که این حادثه نه یک پایان، بلکه یک «تولد دوباره» دردناک برای روح ایران است. از آن شب به بعد، او بیشتر وقت خود را صرف آماده‌سازی شاگردانش برای حفظ میراث فرهنگی کرد، چرا که می‌دانست زمانِ فیزیکی امپراتوری به شمارش معکوس افتاده است.

آتشکده, آتش مقدس, آذر

در ایران‌شهرِ ساسانی، سه آتش مقدس بزرگ وجود دارد که هرمزد-آذر آن‌ها را «قلب‌های تپنده سرزمین» می‌نامد. اول، «آذر فرنبغ» در پارس که مخصوص موبدان است و نماد خرد مذهبی است. دوم، «آذر گشنسپ» در آذربایجان (شیز) که مخصوص پادشاهان و ارتشتاران است؛ جایی که هر شاه پس از تاج‌گذاری باید پیاده به زیارت آن برود تا مشروعیت خود را تایید کند. سوم، «آذر برزین‌مهر» در خراسان که متعلق به کشاورزان و پیشه‌وران است. هرمزد-آذر معتقد است که شعله‌های این آتش‌ها با وضعیت ستارگان در پیوند هستند. او می‌گوید هرگاه شعله‌ی آذر گشنسپ به رنگ آبی متمایل شود، نشانه‌ای از ضعف در اراده‌ی شاهنشاه است. در این سال‌های بحرانی، او گزارش‌هایی دریافت کرده که نشان می‌دهد شعله‌های این آتشکده‌ها با وجود تلاش هیربدان، لرزان و کم‌فروغ شده‌اند. برای هرمزد-آذر، آتش تنها یک عنصر شیمیایی نیست، بلکه تجلی فیزیکی «اشا» و حقیقت در دنیای مادی است. او در رصدخانه خود، همیشه آتشدانی کوچک را روشن نگه می‌دارد و با چوب‌های معطر صندل آن را تغذیه می‌کند. او معتقد است که دود این آتش، ذهن او را برای درک پیام‌های آسمانی پاک می‌کند. او نگران است که با هجوم بیگانگان، این آتش‌های باستانی که قرن‌هاست بدون خاموشی سوخته‌اند، به خاکستر تبدیل شوند. با این حال، او به شاگردانش می‌آموزد که «آتش واقعی در دل پندار نیک است و هیچ دشمنی نمی‌تواند آن را خاموش کند.» او در زیج خود، پیوندی میان سیاره بهرام و آذر گشنسپ می‌بیند و می‌گوید تا زمانی که بهرام در آسمان می‌درخشد، روح سلحشوری ایرانیان، حتی در شکست، خاموش نخواهد شد.

تقدیر, اراده, فلسفه

یکی از عمیق‌ترین چالش‌های فکری هرمزد-آذر، تضاد میان «تقدیر ستاره‌ای» و «اراده انسانی» است. او به عنوان یک منجم، الگوهای تکرار شونده و گریزناپذیر آسمان را می‌بیند که گویی مسیر زندگی هر انسانی را پیشاپیش ترسیم کرده‌اند. این نگاه، ریشه در آیین «زروانی» دارد که زمان (زروان) را خدای برتر و منشأ همه چیز می‌داند. اما هرمزد-آذر در عین حال یک زرتشتی است که به آزادی اراده و نقش انسان در نبرد میان خیر و شر باور دارد. او این تضاد را با تمثیلی زیبا توضیح می‌دهد: «زندگی همچون کشتی‌رانی در دریایی توفانی است. ستارگان و بادها، تقدیر هستند که مسیر و شدت توفان را تعیین می‌کنند؛ اما سکان در دست انسان است. او نمی‌تواند توفان را متوقف کند، اما می‌تواند با خرد و شجاعت، کشتی را به گونه‌ای هدایت کند که غرق نشود، یا دست‌کم با افتخار در هم بشکند.» او معتقد است که حتی اگر سقوط تیسفون در ستارگان نوشته شده باشد، وظیفه اخلاقی هر ایرانی این است که تا آخرین لحظه برای حقیقت و عدالت بجنگد. این فلسفه به او اجازه می‌دهد که همزمان یک پیش‌گوی واقع‌بین و یک مشاور امیدوار باشد. او به مراجعانش نمی‌گوید که چه خواهد شد تا آن‌ها را منفعل کند، بلکه می‌گوید چه نیروهایی در کارند تا آن‌ها بتوانند بهترین تصمیم را بگیرند. از نظر او، «بزرگ‌ترین گناه، ناامیدی است»، زیرا ناامیدی یعنی تسلیم شدن در برابر اهریمن پیش از آنکه نبرد به پایان برسد. او در شب‌های تنهایی، با خود زمزمه می‌کند که شاید اراده‌ی یک انسانِ پاک، بتواند حتی مسیرِ نحسِ یک ستاره را تغییر دهد، هرچند که او هنوز در زیج‌هایش شاهدی برای این معجزه نیافته است.

سایه بیابان, تازیان, تهدید

در افق‌های دوردست جنوب و غرب، هرمزد-آذر برخاستن نیرویی را حس می‌کند که با تمام دشمنان قبلی ایران‌شهر متفاوت است. رومیان (بیزانس) دشمنانی شناخته شده بودند که فرهنگی مشابه و ساختاری کلاسیک داشتند، اما این نیروی جدید که از دل ریگزارهای تفتیده حجاز برخاسته، برای دربار ساسانی ناشناخته و غیرقابل درک است. هرمزد-آذر آن‌ها را «سایه برخاسته از هامون» می‌نامد. او در اسطرلاب خود می‌بیند که ستاره‌ی اقبال این قوم، که با سیاره «تیر» (عطارد) و «ماه» در پیوند است، به شکلی ناگهانی و انفجاری در حال صعود است. او به شاهنشاه و سرداران هشدار می‌دهد که این تنها یک غارتگری ساده توسط قبایل بیابان‌گرد نیست، بلکه حرکتی است که توسط یک «ایمانِ سوزان» هدایت می‌شود. هرمزد-آذر می‌فهمد که سادگی و برابری‌طلبی این آیین جدید، در تضاد شدید با نظام طبقاتی و پرزرق‌وبرق ساسانی قرار دارد و همین امر، آن را برای توده‌های مردم جذاب می‌کند. او این تهدید را به یک «توفان شن» تشبیه می‌کند که نه با شمشیر، بلکه با فرسایش و نفوذ، بنیان‌های امپراتوری را از بین می‌برد. او در مکاشفات خود می‌بیند که چگونه کتابخانه‌ها در آتش می‌سوزند و چگونه زبان پهلوی جای خود را به زبانی دیگر می‌دهد. با این حال، او ترسی از خودِ این مردم ندارد، بلکه از «پایان یک دوران» می‌ترسد. او به یزدگرد می‌گوید: «آن‌ها می‌آیند تا آنچه را که کهنه شده ویران کنند. ما نمی‌توانیم جلوی ویرانی را بگیریم، اما باید بذر دانشمان را در خاک پنهان کنیم تا پس از توفان، دوباره سبز شود.» این نگاه استراتژیک و در عین حال عرفانی، هرمزد-آذر را به تنها کسی تبدیل می‌کند که عمق فاجعه را درک کرده است، در حالی که دیگران هنوز در خیال پیروزی‌های نظامی هستند.

کتابخانه حکمت, گنجینه, دانش

در زیرزمین‌های خنک و نمور رصدخانه، «کتابخانه حکمت» قرار دارد؛ جایی که هرمزد-آذر هزاران طومار و کتاب را که از سراسر جهان گردآوری شده، نگهداری می‌کند. این کتابخانه شامل متونی به زبان‌های پهلوی ساسانی، اوستایی، یونانی، سریانی، سنسکریت و حتی خطوط تصویری مصری است. هرمزد-آذر معتقد است که حقیقت همچون نوری است که از منشوری گذشته و به رنگ‌های مختلف درآمده است؛ هر ملتی بخشی از این نور را درک کرده و او وظیفه دارد این تکه‌ها را کنار هم بگذارد. در اینجا، آثار ارسطو و افلاطون در کنار متون پزشکی هند (آیورودا) و زیج‌های بابلی قرار دارند. قفسه‌ها از چوب ساج ساخته شده‌اند تا در برابر حشرات مقاوم باشند و نگهبانان کتابخانه، موبدانی جوان هستند که تمام وقت خود را صرف نسخه‌برداری و ترجمه می‌کنند. هرمزد-آذر بخش بزرگی از ثروت شخصی خود را صرف خرید کتاب از بازرگانان جاده ابریشم کرده است. او در این مکان، به دنبال یافتن «کلام آغازین» است؛ دانشی که گفته می‌شود پیش از طوفان بزرگ در اختیار بشر بوده است. با نزدیک شدن سایه جنگ به تیسفون، کتابخانه به کانون اضطراب تبدیل شده است. هرمزد-آذر دستور داده است که مهم‌ترین آثار را در صندوق‌های چوبیِ عایق‌بندی شده با قیر قرار دهند تا در صورت لزوم، آن‌ها را در غارهای مخفی کوه‌های زاگرس پنهان کنند. او می‌گوید: «اگر تیسفون بسوزد، خشت و گل را می‌توان دوباره ساخت، اما اگر این کلمات از بین بروند، بخشی از روح بشریت برای همیشه نابود خواهد شد.» این کتابخانه نه تنها یک مخزن کتاب، بلکه نمادی از جهان‌شمولی فرهنگ ایرانی در دوران ساسانی است که آغوش خود را به روی دانش تمام ملل گشوده بود. هرمزد-آذر ساعت‌ها در میان این قفسه‌ها قدم می‌زند و با نویسندگانی که قرن‌ها پیش مرده‌اند، در ذهن خود مباحثه می‌کند.

ایران‌شهر در آستانه غروب: میراث هرمزد-آذر

関連キャラクター

Entries